“Drie schoft, Oranje Boven”

Pieter van der Lee (1766 – ) woonde in Oudshoorn en was van beroep bakker en graanhandelaar. Niet met zijn kwaliteiten als bakker of handelaar schrijft hij geschiedenis. De  gevolgen van de bezetting van Napoleon hebben een groot deel van zijn leven bepaalt. In een onrustige tijd was het Pieter van der Lee die zijn nek uit stak als leider van de “Opstand der Oudshoornshe boeren.” Een opstand die later beschreven werd als “Drie Schoft, Oranje Boven”.

Na een mislukte veldtocht door Keizer Napoleon in Rusland werden er snel nieuwe legers gevormd. Over deze veldtocht werd bijna niet over gesproken want de Franse hadden een zeer uitgebreid netwerk van spionnen en men was bang om opgepakt te worden. Tegelijkertijd kwam de bekendmaking dat de National Garde in het leven werd geroepen. Deze bestond uit mannen van 20 tot 60 jaar, alle mannen (zonder uitzondering) moest zich inschreven. Of je gehuwd was of een slechte gezondheid had was niet langer relevant. Ook de mannen die eerder een goed betaalde plaatsvervanger had aangesteld moesten zich nu melden. Toen in april 1813 de inschrijvingen voor de Nationale Garde werden gehouden brak er in de Rijnstreek oproer uit.

In de nacht van 18 op 19 april 1813 (Met Pasen) werd bij de tuinbaas van buitenplaats “Weltevreden” in Oudshoorn door een aantal bewoners van de verschillende Rijndorpen besprekingen gehouden over een mogelijk verzet. Onder aanvoering van Pieter van der Lee vond de bijeenkomst plaats bij Jan Mens (de tuinbaas). Tijdens de bijeenkomst leek het -deels op basis van geruchten- duidelijk dat de tijd rijp was voor een verzet.

In de vroege morgen van dinsdag 20 april 1813 werd in Oudshoorn de Oranjevlag op de toren gehesen en luidde de dorpsklokken. Men trok naar het raadhuis en eiste van de Schout het opschrijvingsregisters op. Deze werden voor de ogen van de Schout verscheurt. Inmiddels wapperde de Oranjevlag in de (kerk)torens van Alphen, Woubrugge en Aarlanderveen en werden ook daar de klokken geluid.

Pieter van der Lee, Dirk Klerk en Jan Vosse (Drie schoft) gingen vervolgens per rijtuig richting Leiden, gevolgd door een groep boeren (met vrouw en kinderen) uit de dorpen in de omgeving. Pieter van der Lee, Dirk Klerk en Jan Vosse droegen degens om zicht te beschermen. De boeren hadden zich bewapend met pieken, geweren, knotsen, stokken, hooivorken, kneppel en andere werktuigen. Onderweg naar Leiden deden ze o.a. Woubrugge, Alphen en Aarlanderveen aan en het muitende “boerenleger” groeide. Iedereen droeg wel iets wat Oranje was en wie weigerde werd soms mishandeld.

Onderweg naar Leiden kwamen er met paarden in snelle draft aanrijden, gevolgd door de kapitein der gendarmerie en een rijtuig met daarin Mr. J.D. Gevers (onder prefect te Leiden). De heer Gevers had eerder die ochtend uit Den Haag het bevel gekregen direct naar Woubrugge te gaan omdat daar een opstand was uitgebroken. De spionnen hadden hun werk blijkbaar goed gedaan. De heer Gevers werd door een zingende menigte naar Pieter van der Lee gebracht. Pieter van der Lee vond dat de heer Gevers niet gevangen moest worden genomen maar naar Leiden terug moest gaan om daar te vertellen wat hij had gezien. De heer Gevers keerde terug naar Leiden, hij had ingezien dat deze opstand niet meer te stoppen was.

Bij aankomst in Bodegraven wapperde de oranjevlag trots op de toren. Bij het koffiehuis van de heer Koperdraad werd overleg gehouden. Er werd overwogen of men naar Leiden of Utrecht zou gaan. Men wist dat ze in Woerden zeker niet welkom zouden zijn en er werd besloten de tocht naar Leiden door te zetten. Pieter van de Lee sprak de schare moed in en men vertrok richting Leiden. Kort daarna bij kwam Stoffel Rok aanrijden met een brief. Hij overhandigde de brief aan Pieter van der Lee. De inhoud was goed nieuws voor het “boerenleger” een groot aantal mannen uit “de Venen” waren op weg om zich aan te sluiten. Men riep “Oranje boven!” en vol goede moed vertrokken ze naar Leiden.

Stadhuis van Leiden
Stadhuis van Leiden

Bij de Hoogewoerdspoort in Leiden meldden zij zich als de hoofden van de troepen. Pieter van der Lee eiste in naam den Prins van Oranje binnen gelaten te worden. De wacht gaf gehoor aan het verzoek en deed de buitenpoort open. Tussen de buiten- en de binnenpoort werd hun rijtuig aangehouden en naar hun naam gevraagd. Na het noemen van hun namen werden de drie direct aangehouden. Jan Vosse verzette zich tegen de aanhouding en werd daarbij zeer zaar gewond. Kort daarna overleed hij in het ziekenhuis van Leiden. Pieter van der Lee en Dirk de Klerk werden ondervraagd door de procureur des Keizers, de heer Chavannes. Chavannes besloot dat ze gevangen genomen moesten worden en werden naar het stadhuis van Leiden gebracht. Uit voorzorg werden de poorten van de stad gesloten.

De aanhouding van de drie mannen en de komst van honderden boeren ging als een lopend vuurtje door de stad. Vele inwoners van de stad gingen naar de Hoogewoerdspoort. In de avond kwam het “boerenleger” aan bij de poort. Onder het zingen van het Wilhelmus van Nassouwe eiste ze de toegang tot de stad. Het Leidse volk deed een aanval op de deuren, overmande de wacht, liet de brug zakken en opende de poort. Dit alles onder een oorverdovend geroep van “Oranje Boven!”

Al snel stormde een ongeordende  schare van boeren met hun wapens de stad in. Pieter van der Lee en zijn Dirk Klerk werden direct bevrijd en de opschrijvingsregisters van de stad Leiden werden onder het zingen van het Wilhelmus verscheurd. Door het Leidse volk werd de wapenkamer leeg geplunderd. Harnassen, helmen, hellebaarden en zwaarden uit de Spaanse tijd werden buit gemaakt en de Oranjevlag werd op het stadhuis geplaatst. Men danste en zong: “Het is Oranje, Het blijft Oranje, Toch Oranje Boven.”

Het volk begon te plunderen, in de stad heerste regeringloosheid. De boeren die de opstand waren begonnen hadden duidelijk hun afkeer hoe het Leidse volk begon te plunderen. De burgemeester had inmiddels versterking gevraagd en vanuit den Haag was o.a. de Franse generaal de Lorcet met 1.000 man naar Leiden gekomen om de opstand de kop in te drukken. Toe zijn manschappen eenmaal toegang hadden tot de stad was de opstand snel onderdrukt.

In de nacht van 20 op 21 april waren de meeste opstandelingen weer naar huis vertrokken en men begon de mislukking van de opstand te wijten aan het gespuis in Leiden dat aan het plunderen was gegaan.

Natuurlijk moest er met de “oproerkraaiers” worden afgerekend. Cornelis van den Bos en Cornelis Kruyk, beide afkomstig uit Alphen werden ter dood veroordeeld. Ze werden op 30 april 1813 op de Vestwal bij de Koeport gefusilleerd. Vele andere werden voor een of twee jaar in de gevangenis opgesloten. Dirk Klerk kreeg een gevangenisstraf van twee jaar. Hoogstwaarschijnlijk overleed hij in de gevangenis op 14 juni 1813 in Leiden. Pieter van der Lee werd ter dood veroordeeld en er werd beslag gelegd op zijn goederen. Echter wist hij de dans te ontspringen. Hij was voortvluchtig, zodat het vonnis niet aan hem kon worden voltrokken.

Pieter van der Lee was in het diepste geheim vertrokken naar Rijsbergen (NB) waar hij werkzaam was als ontvanger. Hij werd daar gevonden door manschappen van de compagnie die geleid werd door J.W Piek. De heer Piek was officier van de Tiendaagse veldtocht (augustus 1813). Zijn compagnie (bestaande uit enkele vrijwilligers uit Oudshoorn) waren Pieter van der Lee tegen het lijf gelopen en hem herkent. In zijn huis hing een schilderij waarop hij “Drie Schoft, Oranje boven” in geuren en kleuren had laten afbeelden.

Pieter van der Lee was al eerder begonnen met zijn stil verzet. Als getuigen van een geboorte bij de burgerlijke stand geeft hij een onjuiste naam (Pieter van Lee en Pieter van Zee) door. Pieter van der Lee werd rond 1766-1767 geboren. Vermoedelijk is Pieter van der Lee na zijn ontdekking terug gegaan naar Oudshoorn.

Bron:
– De Rijnlandse Courant

Gezocht:
– Het schilderij wat Pieter van der Lee in 1813 heeft laten maken.
– Aanvullende gegevens over Pieter van der Lee, geboren rond 1766

Tagged with:

2 thoughts on ““Drie schoft, Oranje Boven””

Laat een reactie achter op Klaas Reactie annuleren

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *